Sistem əhəmiyyətli sığortaçı ölçüsü dəyişdi: çəki aktivlərə keçdi
Sığorta şirkətinin batdığı halda sistemi sarsacaq qədər əhəmiyyətli sayılıb-sayılmayacağı yenidən ölçüləcək. Mərkəzi Bank meyarları sadələşdirib və çəkini dəyişib: cəmi aktivlərin payı 20 faizdən 30 faizə qalxıb, portfel müxtəlifliyi 10 faizdə qalıb. Yəni böyüklük, tarazlı olmaqdan üç dəfə çox həlledicidir. Qərar 28 iyul 2026-cı il tarixlidir, məlumat sentyabrın 4-də açıqlanıb.
Qərar nə deyir
Azərbaycan Mərkəzi Bankının İdarə Heyətinin 28 iyul 2026-cı il tarixli 33/2 nömrəli qərarı ilə "Sığortaçının sistem əhəmiyyətli sığortaçı kimi qiymətləndirilməsi Meyarları"nda dəyişiklik edilib. Qərarı Mərkəzi Bankın sədri Taleh Kazımov imzalayıb.
Mərkəzi Bankın 4 sentyabr 2026-cı il tarixli məlumatına görə yeni çərçivə sığortaçının maliyyə sisteminə hansı yollarla təsir edə biləcəyini üç səviyyədə nəzərdən keçirir: sığorta sistemi səviyyəsi, maliyyə sistemi səviyyəsi və digər müvafiq meyarlar.
Dəyişikliyin iki istiqaməti var. Birincisi sadələşdirmədir: bazar iştirakçısının sistem əhəmiyyətli sayılması üçün baxılan kateqoriyaların sayı dörddən üçə, göstəricilərin sayı səkkizdən altıya endirilib. İkincisi çəkinin yerdəyişməsidir: cəmi aktivlər göstəricisinin xüsusi çəkisi 20 faizdən 30 faizə qaldırılıb.
Altı göstərici və onların çəkisi
Yeni metodologiyada sığortaçının sistem əhəmiyyəti altı göstərici üzrə hesablanır. Ən yüksək çəki cəmi aktivlərə düşür: 30 faiz.
Digərləri belə sıralanır: ölkədaxildən qəbul edilmiş təkrarsığorta haqları 25 faiz, sığortaçının maliyyə institutlarında yerləşdirdiyi vəsaitlər 15 faiz, qiymətli kağızların dövriyyəsi 10 faiz, sığorta obyektlərinin ümumi sayı 10 faiz, sığorta və təkrarsığorta portfelinin müxtəlifliyi 10 faiz.
Yalnız təkrarsığorta fəaliyyəti göstərən şirkətlərə sığorta obyektlərinin sayı göstəricisi tətbiq olunmur; həmin göstəricinin 10 faizlik çəkisi portfel müxtəlifliyinin üzərinə əlavə edilir. Qarşılıqlı sığorta cəmiyyətləri bu qiymətləndirmədən kənarda saxlanılır.
Hədd, hesablama və siyahı
Hesablanmış ümumi sistem əhəmiyyəti indeksi 15 faiz və ondan yuxarı olan sığortaçılar sistem əhəmiyyətli sayılır.
Hesablama zamanı hər göstərici üzrə sığortaçının və bütövlükdə sığorta sektorunun son üç ilə aid göstəricilərinin ədədi ortası əsas götürülür. Üç ildən az müddətdə fəaliyyət göstərən şirkətlər üçün fəaliyyətdə olduqları illərin hesabatları əsas götürülür.
Sistem əhəmiyyətli sığortaçıların siyahısı hər il sentyabrın 1-dək Mərkəzi Bankın İdarə Heyətinin qərarı ilə təsdiqlənir. Qərardan sonrakı beş iş günü ərzində müvafiq şirkətə bildiriş göndərilir.
Açıq qalan suallar
Səkkiz göstəricidən hansı ikisinin çıxarıldığı və dörd kateqoriyadan hansının ləğv edildiyi nə məlumatda, nə də mövzunu işıqlandıran mənbələrdə göstərilir.
2026-cı il üçün sistem əhəmiyyətli sayılan sığortaçıların siyahısı ictimaiyyətə açıqlanmayıb. Qayda siyahının sentyabrın 1-dək təsdiqlənməsini nəzərdə tutur; təsdiqlənmiş siyahının dərc olunub-olunmayacağına dair ifadə yoxdur.
Sistem əhəmiyyətli sayılmağın şirkətə hansı əlavə öhdəliklər gətirdiyi — əlavə kapital, ayrıca hesabatlılıq və ya fərqli nəzarət rejimi — bu məlumatın mövzusu deyil.
Değerlendirme
Bu qərar texniki görünür, amma içində bir seçim var. Cəmi aktivlərin çəkisi 20 faizdən 30 faizə qalxarkən portfel müxtəlifliyi 10 faizdə qaldı. Yəni şirkətin sistem əhəmiyyətli sayılmasında böyüklüyü, tarazlı olmasından üç dəfə çox həlledici oldu.
Bunun bir məntiqi var: böyük şirkət yıxılanda daha çox müqavilə sahibi zərər görür. Amma təkbaşına böyüklük riskin harada toplandığını həmişə göstərmir. Tək bir sinifdə cəmlənmiş orta ölçülü şirkət, həmin sinifdə əks bir il gələndə böyük və dağınıq şirkətdən daha kövrək ola bilər. Yeni ölçüdə bu ehtimalın çəkisi 10 faizdir.
İkinci məsələ siyahının özüdür. Qayda siyahının hər il sentyabrın 1-dək təsdiqlənməsini tələb edir və bu gün üçün 2026-cı il siyahısı ictimaiyyətə açıqlanmayıb. Müqaviləsini yeniləyən vətəndaş şirkətinin bu siyahıda olub-olmadığını bilmir.
Bunu deyərkən heç kimi günahlandırmırıq. Meyarın sadələşməsi və üç səviyyəli çərçivə doğru istiqamətdə addımlardır. Gözləntimiz iki bənddən ibarətdir: sistem əhəmiyyətli sayılan sığortaçıların siyahısı dərc olunsun və bu statusun şirkətə gətirdiyi əlavə öhdəliklər vahid bir mətndə toplansın. Sistem əhəmiyyətli olmaq yalnız tənzimləyicinin bildiyi bir məlumatdırsa, sığortalı üçün mənası olmur.
