İqlim riski artıq sənəddə deyil, ödənişdədir
Mərkəzi Bank 14 sentyabrda iqlim riskini gündəminə alan beynəlxalq foruma üzv oldu. Dörd gün sonra, 18 sentyabrda, bir dövlət fondu sel basan günəbaxan sahələrinə 235 min manat ödədi. Aradakı məsafə dörd gündür. Bu buraxılışın dörd xəbəri də eyni yerdə görüşür: risk artıq kağızda deyil, kassadadır.
Bu buraxılışda Azərbaycandan dörd xəbər var. Mərkəzi Bank öz binalarını sığortalatdı, Mərkəzi Bank Birləşmiş Millətlər Təşkilatının dayanıqlı sığorta forumuna üzv oldu, Aqrar Sığorta Fondu sel zərərinə görə ödəniş etdi, Dövlət Sosial Müdafiə Fondu səkkiz aylıq müavinət məbləğini açıqladı.
Dördündə də eyni tərəf var: dövlət. Bir xəbərdə tənzimləyici, bir xəbərdə müştəri, bir xəbərdə sığortaçı, bir xəbərdə ödəyici qismində.
Bu, təkbaşına qüsur deyil; Azərbaycanda sığortanın ağırlıq mərkəzi buradadır. Lakin dördünü yan-yana qoyduqda bir sual yaranır: bu qədər rəqəm açıqlanarkən bazarın öz rəqəmi niyə heç birində yoxdur?
Dörd gün aralı iki sənəd
Mərkəzi Bankın 14 sentyabr tarixli məlumatı Dayanıqlı Sığorta Forumuna üzv qəbul olunduğunu bildirir. Forum 2016-cı ildə Beynəlxalq Sığorta Nəzarətçiləri Assosiasiyasının dəstəyi ilə yaradılıb; məqsədi iqlim dəyişiklikləri ilə bağlı risklərin sığorta nəzarəti çərçivəsində nəzərə alınmasıdır.
18 sentyabrda isə Aqrar Sığorta Fondu Ağsu, Hacıqabul və Samuxda sel-subasma səbəbindən günəbaxan əkinlərinə dəyən zərərə görə 235 min manat ödədiyini açıqladı.
Dörd gün. Birincisi iqlim riskinin nəzarət gündəminə yazılması, ikincisi eyni riskin kassadan çıxan qarşılığıdır. Üzvlük niyyət bəyanıdır; ödəniş nəticədir. İkisinin eyni həftəyə düşməsi bu qəzetdə yazıla biləcək ən konkret iqlim riski hekayəsidir.
Tarif riski tanıyır
Aqrar sığorta xəbərinin texniki baxımdan ən güclü tərəfi az diqqət çəkən bir təfərrüatdadır: tarif regiona görə dəyişir.
1 000 manatlıq günəbaxan təminatı Mərkəzi Aran və Salyan-Şirvanda 6,8 manat, Lənkəran-Astarada 7,1, Dağlıq Şirvanda 8,3; iqlim riskinin ən yüksək olduğu Qarabağ, Gəncə-Daşkəsən və Qazax-Tovuzda 12,2 manatdır. Ən aşağı ilə ən yüksək arasında təxminən 1,8 dəfə fərq var.
Bunu açıq yazmaq lazımdır: bu, sığorta haqqının risk ölçüsünə bağlandığı deməkdir. Sığortada gözlənilən budur və burada edilib. Üstəlik qiymət yalnız fərqləndirilməyib, region-region ictimaiyyətə açıqlanıb. Fermer qonşu regiondan niyə fərqli ödədiyini görə bilir.
Çatışmayan yeganə nisbət
Eyni xəbərdə bir rəqəm yoxdur və onun yoxluğu hər şeyi qeyri-müəyyən edir: ölkədə 13 min hektardan artıq ərazidə günəbaxan əkilir — bəs bunun nə qədəri sığortalıdır?
Bu nisbət bilinmədən 235 min manatlıq ödənişi oxumaq mümkün deyil. Sığortalı sahə yüksəkdirsə, bu rəqəm mexanizmin işlədiyini göstərir; aşağıdırsa, zərərin böyük hissəsinin hələ də fermerin üzərində qaldığı deməkdir. Eyni cümlə iki ayrı nəticəyə aparır və hansı olduğunu açıqlama demir.
Sual daha da kəskindir, çünki sığorta artıq könüllü deyil: Aqrar Subsidiya Şurasının qərarı ilə günəbaxan sığorta tələbi olan bitkilər sırasına alınıb və 7 hektardan artıq sahələr üçün subsidiyanın ilkin şərtinə çevrilib. Əhatə inzibati şərtlə genişləndirilirsə, həmin şərtin nə qədər əhatə yaratdığı da açıqlanmalıdır.
Tənzimləyici eyni zamanda müştəridir
Üçüncü xəbər Mərkəzi Bankın öz binalarını və avadanlığını sığortalatmasıdır. Tenderin qalibi “PAŞA Sığorta” oldu, qalibə 905.265 manat ödəniləcək.
Haqqını verək: tender açıq qaydada keçirilib və nəticə Dövlət Satınalmalarının Vahid İnternet Portalında dərc olunub. Bu cümləni qura bilməyimizin səbəbi elə həmin şəffaflıqdır; qapalı alışda bu xəbər yazıla bilməzdi.
Bununla belə, struktur bir faktı qeyd etmək lazımdır: sektoru tənzimləyən və ona nəzarət edən qurum, eyni zamanda həmin sektordan xidmət alan müştəridir. Bu, özlüyündə qüsur yaratmır; qüsuru açıqlamanın tək rəqəmdə dayanması yaradır. Sığortalanan əmlakın dəyəri və təminatın əhatəsi bilinmədən 905.265 manatın baha və ya ucuz olduğunu demək olmaz — və bu sualı vermək, nəzarətçinin müştəri olduğu yerdə daha da zəruridir.
Yaxşı nümunə artıq öz saytındadır
Dördüncü xəbər sosial sığorta haqları hesabına verilən müavinətlərin səkkiz ayda 116,6 milyon manata çatdığını, ötən illə müqayisədə 4,7 faiz artdığını bildirir. Müavinət maddələri və yararlanan şəxslərin sayı açıqlanmır; buna görə artımın şəxs sayından, yoxsa məbləğ yenilənməsindən gəldiyi bilinmir.
Buraya qədər sadalanan çatışmazlıqların hamısı eyni cinsdəndir: rəqəm var, bölgüsü yoxdur. Lakin bu qəzetin deyəcəyi söz “məlumat dərc olunmur” deyil; çünki dərc olunur. Mərkəzi Bank öz saytında avto-icbari sığorta üzrə aylıq şikayət indeksi yayımlayır — hər ay, on iki aylıq dövr əsasında; sonuncusu avqust 2026 dövrüdür.
Yəni qurum bir sinifdə tam olaraq istənilən şeyi artıq edir. Onda istənilən də böyük deyil: eyni qaydanın aqrar və sosial qolda qarşılığı. Sığortalanmış əkin sahəsinin nisbəti və ödənilən zərər məbləği; müavinətlərin maddələr üzrə bölgüsü. Üçü də toplulaşdırılmış məlumatdır, heç biri ayrıca şirkəti və ya şəxsi ifşa etmir.
İqlim riski kağızdan çıxıb kassaya girdi; bu buraxılışın dörd xəbəri bunu göstərir. Girməyən yeganə şey həmin riskin nə qədərinin sığorta ilə daşındığını göstərən nisbətdir. Ödənişdən sonra açıqlanan məbləğ xəbərdir; ödənişdən əvvəl açıqlanan əhatə isə siyasətdir.
