Cəriməsi haqqından ucuz olan bir icbarilik
Bakıda bir mənzili icbari sığorta çərçivəsində sığortalatmağın illik dəyəri 50 manatdır. Sığortalatmamağın dəyəri 30 manat. Bu iki rəqəmi yan-yana qoyanda həmin sığortanın niyə edilmədiyini anlamaq üçün başqa izaha ehtiyac qalmır.
Daşınmaz əmlakın icbari sığortası Azərbaycanda 2011-ci ildən qanunla icbaridir. Evi, mənzili, iş yeri olan şəxs bu müqaviləni bağlamalıdır. Kağız üzərində məsələ burada bitir. Həyatda isə elə burada başlayır.
İcbari Sığorta Bürosunun öz səhifəsindəki rəqəmlər belədir. Bakıda ev və ya mənzil üçün sığorta məbləği 25.000 manat, azadolma məbləği 250 manatdır. Gəncə, Sumqayıt və Naxçıvanda məbləğ 20.000, azadolma 200 manat. Digər yaşayış məntəqələrində 15.000 və 150 manat. İllik sığorta haqqı isə Bakıda 50, həmin üç şəhərdə 40, digər şəhər və rayonlarda 30 manatdır.
İndi bu 25.000 manatın bu gün nə aldığına baxaq. Əmlak bazarı məlumatlarına görə 2026-cı ildə Bakıda təkrar bazarda kvadratmetrin qiyməti rayondan asılı olaraq 1.800 ilə 3.150 manat arasındadır; 65 kvadratmetrlik orta mənzil təxminən 178.000 manata başa gəlir. Yəni icbari sığortanın ödədiyi ən yüksək məbləğ sığortaladığı mənzilin təxminən yeddidə biridir. (Bu nisbət hesablaması bizə aiddir; mənbə məlumatlarında yer almır.)
Bunu qüsur kimi yazmıram. 50 manat haqq müqabilində mənzilin tamamının təminat altına alınmasını heç kim gözləyə bilməz; 50 manat mənzilin dəyərinin mində üçündən azdır. Problem təminatın kiçik olması deyil. Problem təminatın da, haqqın da eyni yerdə, eyni ildə dayanması və aradan keçən müddətdə mənzil qiymətlərinin tamam başqa yerə getməsidir.
İkinci rəqəm: 30 manat
İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 469.1-ci maddəsinə görə, sığortaçı ilə icbari sığorta müqaviləsi bağlamayan fiziki şəxsə 30 manat, vəzifəli şəxsə 80 manat, hüquqi şəxsə 200 manat cərimə tətbiq olunur.
Bakıda yaşayan mənzil sahibi üçün bu o deməkdir: sığorta etdirsə 50 manat ödəyir, etdirməsə və aşkarlansa 30 manat ödəyir. Qaydanı pozmaq qaydaya əməl etməkdən 20 manat ucuzdur.
Bu tərslik gözdən qaçmayıb. 2019-cu ildə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 469-cu maddəsindəki cərimələrin artırılması gündəmə gələndə əsas kimi məhz bu göstərildi: bəzi hallarda cərimənin məbləği sığorta haqqından qat-qat azdır. Yəni problemi ilk deyən biz deyilik, qanunvericinin özüdür.
Üstəlik bu, cərimənin tətbiq olunduğu fərziyyəsi ilə aparılan hesabdır. 2020-ci ilin əvvəlində mövzunu araşdıran Azərbaycan mətbuatına görə, yaşayış evlərinin sığortalanmasına nəzarət etməli olan yerli icra orqanları bu prosesə dair təcrübələrinin olmadığını, cərimə mexanizmindən xəbərsiz olduqlarını bildirmişdi; Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti də belə bir mexanizmin mövcud olmadığını demişdi. Həmin vaxtdan bəri mexanizmin qurulduğuna dair ictimaiyyətə açıq məlumata rast gəlmədim.
Üçüncü rəqəm: yığımlar azalır
Bir qaydanın həyatda qarşılığı olub-olmadığını anlamağın ən qısa yolu həmin qaydadan toplanan pula baxmaqdır.
Mərkəzi Bankın məlumatına əsaslanan xəbərə görə 2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında daşınmaz əmlakın icbari sığortası üzrə 5 milyon 56 min manat sığorta haqqı toplanıb. Bir il əvvəl eyni dövrdə bu rəqəm 19 milyon 914 min manat idi. Yəni yığımlar 3,9 dəfə azalıb.
Həmin dövrdə bu sinif üzrə zərərlilik 3,3 faizdən 8,6 faizə qalxıb. Bu ikisi birlikdə oxunanda ortaya belə bir mənzərə çıxır: müqavilə bağlayan azalır, ödəniş istəyən artır. Sığortanın məntiqi tam əksini tələb edir.
Bu mənzərədə kimisə günahlandırmaq üçün yer yoxdur. Vətəndaş qaçmır; heç kim ondan tələb etmir. Şirkət satmır deyil; satacağı məhsulun nə qiymətini, nə təminatını özü müəyyən edir. Tənzimləyici vəzifəsini yerinə yetirmir deyil; cərimə mexanizminin qurulması onun təkbaşına verəcəyi qərar deyil. Yanlış olan, doğrunun heç kimin vəzifəsi olmamasıdır.
Bunun niyə əhəmiyyətli olduğu
Azərbaycan zəlzələ qurşağında yerləşən ölkədir. Mənzil ailənin ömrü boyu sahib olduğu ən böyük varlıqdır və çox ailədə yeganə varlıqdır. İcbari əmlak sığortası elə bunun üçün var: böyük bir hadisə baş verəndə insanların əlində bir şey qalsın deyə.
Bir də bu var, müqavilədə yazılır, amma danışılmır: Bakı üçün azadolma məbləği 250 manatdır. Yəni kiçik zərərlərin əhəmiyyətli hissəsi onsuz da ödənilmir. Bu, məhsulun səhv qurulduğu anlamına gəlmir — azadolma, haqqı aşağı saxlamağın qarşılığıdır. Amma bunu bilərək almaqla, ödəniş istədiyi gün öyrənmək arasında böyük fərq var.
Mənim etirazım sığortanın kiçikliyinə deyil. Etirazım bir şeyə "icbari" deməyə davam edib onu icbari edən hər üç ayağı boş buraxmağadır. Təminat gerçəyin arxasında, cərimə haqqın altında, nəzarət ortada yoxdur. Belə bir düzəndə "icbari" sözü sığortalıya bir qoruma vəd edir və həmin vədi tutmur.
Üç şey istəyirəm, üçü də texnikidir: Birincisi, sığorta məbləği ilə sığorta haqqı birlikdə və müntəzəm yenilənsin; ikisi 2011-ci ildə dondurulmuş bir cüt kimi qalmasın. İkincisi, cərimə ilə haqq arasındakı tərslik aradan qaldırılsın — ya cərimə haqqı mənalı şəkildə üstələsin, ya da bu sığortanın icbari olduğu iddiasından əl çəkilsin; ikisinin ortası, bugünkü hal, ən pisidir. Üçüncüsü, müqaviləni alan şəxs 25.000 manatın bu gün nə etdiyini elə həmin anda görsün; təminatın nə qədərinin qarşılandığı satış ekranında bir sətirlə yazıla bilər.
Sığortada ən təhlükəli şey heç sığortası olmayan insan deyil. Sığortası olduğunu zənn edən insandır.
