Sigorta bir üründen çok, bir güven aynasıdır

Sigorta penetrasyonu genellikle bir ekonomik gelişmişlik göstergesi olarak okunur. Gelir arttıkça sigorta artar; doğru bir tespit, ancak eksik. Çünkü benzer gelir düzeyindeki ülkeler arasında bile ciddi farklar var. Bu farkı açıklayan şey ekonomi değil, sosyoloji: Bir toplumun geleceğe, kurumlara ve birbirine duyduğu güven.

Sigorta neden vardır?

Bu soruya teknik bir cevap verilebilir: Riski dağıtmak, kaybı paylaşmak, belirsizliği yönetmek.

Ancak bu cevap, sigortanın nasıl ortaya çıktığını anlatmıyor.

Başlangıçta dayanışma vardı

Sigortanın bilinen en eski biçimleri, ticari değil toplumsaldı.

Roma'da cenaze masraflarını karşılamak için kurulan yardım kolejleri vardı. Üyeler düzenli aidat öder, biri öldüğünde cenaze masrafı ortak kasadan karşılanırdı.

Ortaçağ Avrupası'nda zanaatkâr loncaları benzer sandıklar kurdu: Hastalık, ölüm ve yangın halinde üyeye ödeme yapılırdı.

Çin tüccar loncalarında da fon havuzları oluşturuldu.

Bunların ortak noktası şu: Hiçbiri kâr amacıyla kurulmadı. Hepsi, tek başına taşınamayacak bir yükü paylaşma ihtiyacından doğdu.

Sigortanın çekirdeği, bireysel olarak yıkıcı olan bir riski topluluğa yayarak taşınabilir kılmaktır. Bu, ticari bir buluş değil; toplumsal bir çözümdür.

Sorumluluktan dayanışmaya

Fransız düşünür François Ewald, sigortanın modern devletle ilişkisini inceleyen kapsamlı bir çalışma yaptı.

Ewald'ın tespiti şu: On dokuzuncu yüzyılda artan iş kazaları, klasik liberalizmin bireysel sorumluluk anlayışını çökertti.

İşçi bir makinede yaralandığında kim sorumluydu? İşveren mi, işçi mi, kader mi?

Bu soru mahkemelerde yıllarca tartışıldı. Ve çözüm, sorumluluğu tespit etmekten değil; riski paylaşmaktan geldi.

Ewald bunu sorumluluktan dayanışmaya geçiş olarak tanımlıyor. Sigorta, kimin suçlu olduğunu sormayı bırakıp zararı nasıl karşılayacağımızı sormanın adı oldu.

Ve buradan sosyal güvenlik doğdu. Almanya'da Bismarck'ın kurduğu ilk sosyal sigorta programları, bu dönüşümün siyasal karşılığıydı.

Risk toplumu

Alman sosyolog Ulrich Beck ise farklı bir noktaya dikkat çekti.

Beck'e göre modern toplum, sınıf mücadelesinden risk yönetimine kaydı. Ve modernitenin kendisi yeni riskler üretti: Nükleer kaza, kimyasal kirlilik, iklim değişikliği.

Bunlara üretilmiş riskler diyor. Sınır tanımayan, olasılığı hesaplanamayan ve bu nedenle klasik sigorta mantığıyla ele alınamayan riskler.

Beck'in bir başka tespiti de sigorta açısından önemli: Bireyselleşme.

Geleneksel bağlar zayıfladıkça birey riskini tek başına yönetmek zorunda kalır. Daha fazla bireyselleşme, daha fazla bireysel risk demektir.

Yani aile, mahalle ve akrabalık ağları çözüldükçe sigortaya duyulan ihtiyaç artar. Ancak bu ihtiyacın talebe dönüşmesi, başka bir şeye bağlı.

Ve o şey güven

Sigorta, alışılmadık bir üründür.

Bugün ödersiniz, karşılığını belki hiç almazsınız. Aldığınızda ise ne zaman ve ne kadar alacağınız belli değildir.

Bu nedenle sigorta satın almak, üç ayrı güven gerektirir.

Poliçe, üç güvenin kesiştiği yerde satın alınır.

Birincisi sözleşmeye güven: Yazılan şey hasar anında uygulanacak mı?

İkincisi kuruma güven: Şirket ödeyecek mi, ne kadar sürede?

Üçüncüsü geleceğe güven: Bugün ödediğim, yarın karşılığını bulacak mı?

Üçü birden olmadan poliçe satılmaz.

Bunun ampirik karşılığı var

İtalyan ve Amerikalı iktisatçılar Luigi Guiso, Paola Sapienza ve Luigi Zingales, İtalya'nın bölgeleri arasındaki güven farklarını kullanarak bir dizi çalışma yaptı.

Bulguları şu: Toplumsal güvenin yüksek olduğu bölgelerde haneler daha az nakit tutuyor, finansal ürünlere daha çok yöneliyor ve informal kredi ilişkilerine daha az başvuruyor.

Guiso'nun doğrudan sigortaya odaklanan çalışması ise şunu söylüyor: Sigorta, gecikmeli ve belirsiz geri ödemeli bir sözleşmedir. Vaadin tutulacağına daha az güvenen birey, sigorta satın almaya daha az meyillidir.

Yani düşük güven, düşük penetrasyon demek.

Kültür de belirleyici

Bir başka araştırma hattı, kültürel farklara bakıyor.

Chui ve Kwok'un kırk bir ülkeyi kapsayan çalışması, bireycilik düzeyi yüksek toplumlarda hayat sigortası tüketiminin anlamlı biçimde arttığını, güç mesafesi yüksek toplumlarda ise azaldığını gösterdi.

Mantık şu: Toplulukçu toplumlarda birey, riski aile ve akraba ağına devreder. Formel sigortaya ihtiyaç daha az hissedilir.

Nitekim gelişmekte olan ülkelerde bu ağlar gerçek bir informal sigorta işlevi görüyor. Bir hastalık ya da ölüm halinde devreye giren, poliçe değil akrabalıktır.

Bu ağlar zayıfladıkça formel sigortaya geçiş beklenir. Ancak geçiş otomatik değil; arada güven meselesi duruyor.

Peki Türkiye?

Türkiye, sigorta penetrasyonunun düşük olduğu ülkelerden biri.

Ancak asıl çarpıcı olan, zorunlu bir üründeki tablo.

Doğal Afet Sigortaları Kurumu verilerine göre Türkiye'de zorunlu deprem sigortasında sigortalılık oranı yüzde 58 seviyesinde. Bölgesel dağılımda en yüksek oran Marmara'da yüzde 65, en düşük Karadeniz'de yüzde 45.

Yani zorunlu olduğu halde, her on evden dördü kapsam dışında. Bir ülkenin deprem kuşağında olduğu ve yakın geçmişte büyük kayıplar yaşadığı düşünüldüğünde, bu oran yalnızca ekonomik nedenlerle açıklanamaz.

Peki nedenleri ne olabilir?

Dört olası sebep

Birincisi, devlet yardımı beklentisi.

Uluslararası literatürde bu olgu tanımlı: Afet sonrası devletin zararı karşılayacağı beklentisi, bireylerin sigorta satın alma teşvikini azaltır. Almanya, İtalya ve Amerika Birleşik Devletleri'nde sel sigortası üzerine yapılan çalışmalar bu etkiyi ölçmüş durumda.

İkincisi, kaderci yaklaşım. Geleceğin kontrol edilebilir olduğu inancı zayıfsa, önlem alma güdüsü de zayıflar.

Üçüncüsü, dinî hassasiyetler. Sigortanın belirsizlik ve faiz unsurları nedeniyle tartışmalı görülmesi, bazı kesimlerde talebi etkileyen bir faktör. Katılım sigortacılığının gelişme alanı da burada.

Dördüncüsü ve belki en önemlisi, kuruma duyulan güven.

Güven nasıl ölçülür?

Bu, soyut bir kavram gibi görünür. Ancak somut göstergeleri var.

Sigorta Tahkim Komisyonu'nun 2025 faaliyet raporuna göre o yıl 758 bin 736 başvuru yapıldı. Ve kararların yaklaşık yüzde 77'si başvuran lehine sonuçlandı.

Bu oranı doğru okumak gerekiyor: Tahkime giden dosyalar zaten uyuşmazlığa düşmüş dosyalardır. Sorunsuz sonuçlanan çok sayıda dosya bu istatistiğin dışındadır.

Yine de uyuşmazlık halinde dört dosyadan üçünde başvuranın haklı çıkması bir şey söylüyor.

Bir sektörde ilk değerlendirme ile nihai karar arasında sistematik bir fark oluşuyorsa, bu fark yalnızca teknik bir mesele değildir. Zamanla kuruma duyulan güveni de etkiler. Ve güven azaldıkça, sigorta satın alma eğilimi zayıflar.

Ve iklim krizi tabloyu zorluyor

Beck'in sigortalanamayan riskler tezi bugün somutlaşıyor.

Amerika Birleşik Devletleri'nde Kaliforniya ve Florida gibi eyaletlerde büyük sigorta şirketleri yeni konut poliçesi yazmayı durdurdu. Bazı bölgeler için sigortalanamaz ifadesi kullanılmaya başlandı.

Küresel doğal afet koruma açığı ise büyümeye devam ediyor.

Bu, sigortanın toplumsal işlevini yeniden gündeme getiriyor: Eğer risk artık paylaşılamıyorsa, kim koruyacak?

Sonuç: Penetrasyon bir güven göstergesidir

Sigorta penetrasyonu ekonomik bir göstergedir. Ancak yalnızca ekonomik değildir.

Bir ülkede insanlar sigorta yaptırmıyorsa, bunun sebebi her zaman parasızlık değildir.

Bazen sözleşmeye güvenmemektir. Bazen kuruma güvenmemektir. Bazen geleceğin öngörülebilir olduğuna inanmamaktır.

Ve bazen, devletin ya da ailenin zaten yaraları saracağını düşünmektir.

Bu nedenle penetrasyonu artırmak, yalnızca ürün geliştirmekle ya da fiyat düşürmekle olmuyor.

Önce şu sorunun cevabı gerekiyor: İnsanlar neden güvenmiyor?

Cevap, sektörün kendi işleyişinde saklı olabilir.

Hasar sürecinde yaşananlar, ödeme aşamasındaki tartışmalar ve teminatın anlatılmamış olması, tek tek dosyalarda kalmıyor.

Toplumsal hafızaya yazılıyor. Ve bir sonraki poliçe kararını etkiliyor.

Sigorta, bir toplumun geleceğe ve birbirine duyduğu güvenin aynasıdır.

O aynada görünen şeyi değiştirmek, aynayı suçlamakla olmuyor.